|
1924
ANAYASASI
T. Düstur, Cilt 26, s.170 -Resmi Gazete 15/1/1945-5905
Kanun No: 4695
Kanun Tarihi: 10/1/1945
BİRİNCİ BÖLÜM
Esas Hükümler
Madde 1- Türkiye Devleti Bir
Cumhuriyettir.
Madde 2- Türkiye Devleti Cumhuriyetçi,
Milliyetçi, Halkçı, Devletçi Layik ve Devrimcidir. Devlet dili
Türkçedir. Başkent Ankara'dır. (**)
Madde 3- Egemenlik kayıtsız şartsız
Milletindir.
Madde 4- Türk milletini ancak Türkiye
Büyük Millet Meclisi temsil eder ve Millet adına egemenlik hakkını
yalnız o kullanır.
Madde 5- Yasama yetkisi ve
yürütme erki Büyük Millet Meclisinde belirir ve onda toplanır.
Madde 6- Meclis, yasama
yetkisini kendi kullanır.
Madde 7- Meclis, yürütme
yetkisini kendi seçtiği Cumhurbaşkanı ve onun tayin edeceği Bakanlar
Kurulu eliyle kullanır.
Meclis, Hükûmeti her vakit denetleyebilir ve düşürebilir.
Madde 8- Yargı hakkı, millet
adına usul ve kanuna göre bağımsız mahkemeler tarafından kullanılır.
--------------------------------------------------------------------------------
(*) 20/4/1340 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun,
10/1/1945 tarih ve 4695 sayılı Kanunla, mana ve kavramda bir
değişiklik yapılmaksızın Türkçeleştirilmiş şeklidir.
(**) Maddenin ilk şekli:
“Türkiye Devletinin dini, dinî İslâmdır: Resmi dili Türkçedir;
makkarı Ankara şehridir.”
Maddenin 1222 sayılı kanunla değişik şekli:
“Türkiye Devletinin resmi dili Türkçedir; makkarı Ankara şehridir.”
--------------------------------------------------------------------------------
İKİNCİ BÖLÜM
Yasama Görevi
Madde 9- Türkiye Büyük Millet
Meclisi, özel kanuna göre millet tarafından seçilmiş
milletvekillerinden kurulur.
Madde 10- Milletvekili seçmek,
yirmi iki yaşını bitiren kadın, erkek her Türk'ün hakkıdır. (*)
Madde 11- Otuz yaşını bitiren
kadın, erkek her Türk milletvekili seçilebilir. (**)
Madde 12- Yabancı Devlet resmi
hizmetinde bulunanlar terhipli cezaları gerektiren suçlardan veya
hırsızlık, sahtecilik, dolandırıcılık, inancı kötüye kullanma,
dolanlı iflas suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, kısıtlılar,
yabancı Devlet uyrukluğunu ileri sürenler kamu hizmetlerinden
yasaklılar, Türkçe okuyup yazma bilmiyenler milletvekili
seçilemezler.
Madde 13- Büyük Millet
Meclisinin seçimi dört yılda bir yapılır.
Süresi biten milletvekilleri tekrar seçilebilirler.
Eski Meclis, yeni Meclisin toplanmasına kadar devam eder.
Yeni seçim yapılmasına imkân görülmezse, toplanma dönemi bir yıl
daha uzatılabilir.
Her milletvekili, yalnız kendini seçen çevrenin değil, bütün
milletin vekilidir.
Madde 14- Büyük Millet Meclisi,
her yıl kasım ayı başında çağrısız toplanır.
Meclis, üyelerinin memleket içinde dolaşmaları, inceleme yapmaları,
denetleme vazifelerine hazırlanmaları ve dinlenmeleri için
çalışmasına yılda altı aydan fazla ara veremez.
Madde 15- Kanun teklif etmek
hakkı, Meclis üyelerinin ve Bakanlar Kurulunundur.
Madde 16- Milletvekilleri
Meclise katıldıklarında şöyle andiçerler.(***)
“Namusum üzerine söz veririm ki:
Vatanın ve milletin mutluluğuna, esenliğine, milletin kayıtsız
şartsız eğemenliğine aykırı bir amaç gütmiyeceğim ve Cumhuriyet
esaslarına bağlılıktan ayrılmıyacağım.”
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“Onsekiz yaşını ikmal eden her erkek Türk mebusan intihabına iştirak
etmek hakkını haizdir.”
(**) Maddenin ilk şekli:
“ otuz yaşını ikmal eden her erkek Türk, mebus intihap edilmek
salahiyetini haizdir.”
(***) Maddenin ilk şekli:
“ Mebuslar Meclise iltihak ettiklerinde şu şekilde tahlif olunurlar;
(Vatan ve milletin saadet ve selametine ve milletin bilâ kaydu şart
hakimiyetine mugayir bir gaye takip etmiyeceğime ve Cumhuriyet
esaslarına sadakatten ayrılmayacağıma “Vallahi”).”
--------------------------------------------------------------------------------
Madde 17- Bir milletvekili ne
Meclis içindeki oy, düşünce ve demeçlerinden ne de Meclisteki oy,
düşünce ve demeçlerini Meclis dışında söylemek ve açığa vurmaktan
sorumlu değildir. Seçiminden gerek önce ve gerek sonra üstüne suç
atılan bir milletvekili Kamutayın kararı olmadıkça sanık olarak
sorgulanamaz, tutulamaz ve yargılanamaz. Cinayetten suçüstü
yakalanma hali bu hükmün dışındadır. Ancak bu halde yetkili makam
bunu hemen Meclise bildirmek ödevindedir. Seçiminden önce veya sonra
bir milletvekili hakkında verilmiş bir ceza hükmünün yerine
getirilmesi milletvekilliği süresinin sonuna bırakılır.
Milletvekilliği süresi içinde zamanaşımı yürümez.
Madde 18- Milletvekillerinin
yıllık ödenekleri özel kanunla gösterilir.
Madde 19- Araverme sırasında
Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanı gerekli görürse meclisi toplanmıya
çağırabilir. Üyelerden beşte birinin istemesi üzerine de Meclis
Başkanı Meclisi toplanmıya çağırır.
Madde 20- Meclis görüşmeleri
herkese açıktır ve olduğu gibi yayılır.
Fakat Meclis, İçtüzük hükümlerine uygun olarak kapalı oturumlar dahi
yapabilir. Kapalı oturumlardaki görüşmeleri yaymak Meclisin kararına
bağlıdır.
Madde 21- Meclis görüşmelerini
İç tüzük hükümlerine göre yapar.
Madde 22- Soru, gensoru ve
Meclis soruşturması Meclisin yetkilerinden olup bunların nasıl
yapılacağı İç tüzükte gösterilir.
Madde 23- Milletvekilliği ile
Hükûmet memurluğu bir kişide birleşemez.
Madde 24- Türkiye Büyük Millet
Meclisi kamutayı her kasım ayı başında kendine bir yıl için bir
başkan, üç Başkan vekili seçer.
Madde 25- Seçim dönemi bitmeden
Meclis, üyelerinin tam sayısının saltçokluğu ile seçim yenilemeğe
karar verirse, yeni toplanan Meclisin seçim dönemi kasım ayından
başlar.
Kasımdan önceki toplantı, olağanüstü toplantı sayılır.
Madde 26- Kanun koymak,
kanunlarda değişiklik yapmak, kanunları yorumlamak, kanunları
kaldırmak, Devletlerle sözleşme, andlaşma ve barış yapmak, harb ilan
etmek, Devletin bütçe ve kesin hesap kanunlarını incelemek ve
onamak, para basmak, tekelli ve akçalı yüklenme sözleşmelerini ve
imtiyazları onamak ve bozmak, genel ve özel af ilan etmek, cezaları
hafifletmek ve değiştirmek, kanun soruşturmalarını ve kanun
cezalarını ertelemek, mahkemelerden çıkıp kesinleşen ölüm cezası
hükümlerini yerine getirmek gibi görevleri Büyük Millet Meclisi
ancak kendisi yapar. (*)
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“ Büyük Millet Meclisi ahkâmı şer'iyenin tenfizi, kavaninin vaz'ı
tâdili, tefsiri, fesih ve ilgası, devletlerle mukavele, muahede ve
sulh akti, harp ilanı, muvazenei umumiyei maliye ve Devletin umum
hesabı kati kanunlarının tetkik ve tasdiki, meskukat darbı, inhisar
ve mali taahhüdü mutazammın mukavelat ve imtiyazatın tasdik ve
feshi, umumi ve hususi af ilanı, cezaların tahfif veya tahvili,
tahkikat ve mücazatı kanuniyetinin tecili, mahkemelerden sadır olup
katiyet kesbetmiş olan idam hükümlerin infazı gibi vezaifi bizzat
kendi ifa eder.”
--------------------------------------------------------------------------------
Madde 27- Bir milletvekilinin
vatan hayınlığı ve milletvekilliği sırasında yiyicilik suçlarından
biriyle sanık olduğuna Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamutayı hazır
üyelerinin üte iki oy çokluğu ile karar verilir yahut on ikinci
maddede yazılı suçlardan biriyle hüküm giyer ve bu da kesinleşirse
milletvekilliği sıfatı kalkar.
Madde 28- Çekilme, kanun
hükümleri gereğince kısıtlanma, özürsüz ve izinsiz iki ay Meclise
devamsızlık yahut memurluk kabul etme hallerinde milletvekilliği
düşer.
Madde 29- Ölen yahut yukardaki
maddeler gereğince milletvekilliği sıfatı kalkan veya düşen
milletvekilinin yerine bir başkası seçilir.
Madde 30- Büyük Millet Meclisi
kendi kolluk işlerini Başkanı elile düzenler ve yürütür.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Yürütme Görevi
Madde 31- Türkiye Cumhurbaşkanı,
Büyük Millet Meclisi kamutayı tarafından ve kendi üyeleri arasından
bir seçim dönemi için seçilir. Cumhurbaşkanlığı görevi, yeni
Cumhurbaşkanının seçimine kadar sürer. Yeniden seçilmek olur.
Madde 32- Cumhurbaşkanı,
Devletin başıdır. Bu sıfatla törenli oturumlarda Meclise ve gerekli
gördükçe bakanlar kuruluna Başkanlık eder ve Cumhurbaşkanı kaldıkça
Meclis tartışma ve görüşmelerine katılamaz ve oy veremez.
Madde 33- Cumhurbaşkanı,
hastalık ve memleket dışı yolculuk gibi bir sebeple görevini yapamaz
veya ölüm, çekilme ve başka sebeple Cumhurbaşkanlığı açık kalırsa
Büyük Millet Meclisi Başkanı vekil olarak Cumhurbaşkanlığı görevini
yapar.
Madde34- Cumhurbaşkanlığı boş
kaldığında Meclis toplanıksa Cumhurbaşkanını hemen seçer.
Meclis toplanık değilse Başkanı tarafından hemen toplanmaya
çağrılarak Cumhurbaşkanı seçilir. Meclisin seçim dönemi sona ermiş
veya seçimin yenilenmesine karar verilmiş olursa Cumhurbaşkanını
gelecek Meclis seçer.
Madde 35- Cumhurbaşkanı,
Meclisin kabul ettiği kanunları on gün içinde ilan eder.
Cumhurbaşkanı, uygun bulmadığı kanunları bir daha görüşülmek üzere
gene on gün içinde gerekçesi ile birlikte Meclise geri verir.
Anayasa ile Bütçe kanunu bu hüküm dışındadır.
Meclis geri verilen kanunu gene kabul ederse Cumhurbaşkanı onu ilan
etmek ödevindedir.
Madde 36- Cumhurbaşkanı her yıl
Kasım ayında hükümetin geçen yıldaki çalışmaları ve giren yıl içinde
alınması uygun görülen tedbirler hakkında bir söylev verir. Yahut
söylevini Başbakana okutur.
Madde 37- Cumhurbaşkanı, yabancı
devletler yanında Türkiye Cumhuriyetinin siyasi temsilcilerini tayin
eder ve yabancı devletlerin siyasi temsilcilerini kabul eder.
Madde 38- Cumhurbaşkanı,
seçiminden hemen sonra Meclis önünde şöyle andiçer:(*)
“Namusum üzerine söz veririm ki:
Cumhurbaşkanı olarak, Cumhuriyet kanunlarını, milletin egemenlik
esaslarını sayacağım;
Ve bunları müdafaa edeceğim;
Türk milletinin mutluluğuna bütün bağlılığımla, bütün kuvvetimle
çalışacağım;
Türk Devletine yönelecek her tehlikeyi en son şiddetle önleyeceğim;
Türkiye'nin şanını, şerefini koruyup yükseltmek, üstüme aldığım
görevin isterlerini yerine getirmek için olanca varlığımla
çalışmaktan asla ayrılmıyacağım.”
Madde 39- Cumhurbaşkanının
çıkaracağı bütün kararlar Başbakan ile birlikte ilgili Bakan
tarafından imzalanır.
Madde 40- Başkomutanlık, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin yüce varlığından ayrılmaz ve Cumhurbaşkanı
tarafından temsil olunur. Harb kuvvetlerinin komutası barışta özel
kanuna göre Genel kurmay Başkanlığına ve seferde Bakanlar Kurulunun
teklifi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından tayin edilecek kimseye
verilir.
Madde 41- Cumhurbaşkanı, vatan
hayınlığı halinde Büyük Millet meclisine karşı sorumludur.
Cumhurbaşkanının çıkaracağı bütün kararlardan doğacak sorumlar 39
uncu madde gereğince bu kararı imzalayan Başbakanın ve ilgili
bakanındır.
Cumhurbaşkanının özlük işlerinden dolayı sorumlanması gerekirse
Anayasanın milletvekilliği dokunulmazlığı ile ilgili 17 nci maddesi
hükümlerine uyulur.
Madde 42- Cumhurbaşkanı,
Hükümetin teklifi üzerine, daimi malulluk veya kocama gibi özlük
sebeplerden dolayı belli kimselerin cezalarını kaldırabilir veya
hafifletebilir.
Cumhurbaşkanı, Büyük Millet Meclisi tarafından sanıklanarak hüküm
giyen bakanlar hakkında bu yetkiyi kullanamaz.
Madde 43- Cumhurbaşkanının
ödeneği özel kanunla gösterilir.
Madde 44- Başbakan,
Cumhurbaşkanınca Meclis üyeleri arasından tayin olunur.
Öteki bakanlar Başbakanca meclis üyeleri arasından seçilip tamamı
Cumhurbaşkanı tarafından onandıktan sonra Meclise sunulur.
Meclis toplanık değilse sunma işi Meclisin toplanmasına bırakılır.
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“ Reisicumhur intihabı akabinde ve Meclis huzurunda şu suretle yemin
eder:
(Reisicumhur sıfatı ile Cumhuriyetin kanunlarına ve hakimiyeti
milliye esaslarına riayet ve bunları müdafaa, Türk Milletinin
saadetine sadıkane ve bütün kuvvetimle sarfı mesai, Türk devletine
teveccüh edecek her tehlikeyi kemali şiddetle men Türkiye'nin şan ve
şerefini vikaye ve ilaya ve deruhde ettiğim vazifenin icabatına
hasrınefs etmekten ayrılmıyacağıma “Vallahi”)”.
--------------------------------------------------------------------------------
Hükûmet, tutacağı yolu ve siyasi görüşünü en geç bir hafta içinde
Meclise bildirir ve ondan güven ister. (*)
Madde 45- Bakanlar, Başbakanın
reisliği altında (Bakanlar Kurulu)'nu meydana getirir.
Madde 46- Bakanlar Kurulu,
Hükümetin genel politikasından birlikte sorumludur.
Bakanların her biri kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri
altındakilerin eylem ve işlemlerinden ve politikasının genel
gidişinden tekbaşına sorumludur.
Madde 47- Bakanların görev ve
sorumları özel kanunla gösterilir. (**)
Madde 48- Bakanlıkların kuruluşu
özel kanuna bağlıdır. (***)
Madde 49- İzinli veya herhangi
bir sebeble özürlü olan bir Bakana, Bakanlar Kurulu üyelerinden bir
başkası geçici olarak vekillik eder. Ancak bir Bakan birden
fazlasına vekillik edemez. (****)
Madde 50- Bakanlardan birinin
Yücedivana yollanması hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisince
verilen karar, kendisini Bakanlıktan da düşürür. (*****)
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“ Başvekil, Reisicumhur canibinden ve Meclis azası meyanından tayin
olunur. Sair vekiller Başvekil tarafından, Meclis azası arasından
intihap olunarak heyeti umumiyesi reisicumhurun tasdiki ile Meclise
arzolunur. Meclis müctemi değilse arz keyfiyeti meclisin içtimaına
talik olunur.
Hükümet hattı hareket ve siyasi noktai nazarını azami bir hafta
zarfında Meclise bildirir ve itimat talep eder”
Maddenin 3115 sayılı kanunla değişiklik şekli:
“Başvekil, Reisicumhur canibinden ve Meclis azası meyanından tayin
olunur. Sair vekiller Başvekil tarafından Meclis azası arasından
intihap olunarak heyeti umumiyesi Reisicumhurun tasdiki ile Meclise
arz olunur.
Meclis müçtemi değilse arz keyfiyeti Meclisin içtimaına talik
olunur. Hükûmet hattı hareket ve siyasi noktai nazarını azami bir
hafta zarfında Meclise bildirir ve itimat talep eder.
Siyasi müsteşarları Başvekil, Meclis azası arasından geçerek
Reisicumhurun tasdikine arz eder.
(**) Maddenin ilk şekli:
“ Vekillerin vazife ve mesuliyetleri kanunu mahsus ile tayin
olunur.”
Maddenin 3115 sayılı kanunla değişik şekli:
“Vekillerin ve siyasi müsteşarların vazife ve mesuliyetleri mahsus
kanunla tayin olunur”
(***) Maddenin ilk şekli:
“Vekillerin adedi kanunla tayin olunur.”
(****) Maddenin ilk şekli:
“ Mezun veyahut herhangi bir sebeple mazur olan bir Vekile, İcra
Vekilleri Heyeti azasından bir diğeri muvakkaten niyabet eder. Ancak
bir Vekil bir Vekaletten fazlasına niyabet edemez.
Maddenin 3115 sayılı kanunla muaddel şekli:
“Mezun ve herhangi bir sebeple mazur olan bir vekile İcra Vekilleri
Heyeti azasından bir diğeri veya siyasi müsteşarlardan biri
muvakkaten niyabet eder. Ancak bir vekil veya bir siyasi müsteşar
bir vekaletten fazlasına niyabet edemez.
Siyasi müsteşarın vekile niyabeti halinde kararnamesi Meclise arz
olunur.”
(*****) Maddenin ilk şekli:
“Türkiye Büyük Millet Meclisince İcra Vekillerinden birinin Divanı
Aliye sevkine dair verilen karar Vekaletten sukutunu dahi
mutazammındır.”
Maddenin 3115 sayılı kanunla değişik şekli:
“İcra Vekillerinden veya siyasi müsteşarlardan birinin Divanı Âliye
sevkine dair Türkiye Büyük Milet Meclisince verilen karar vekalet
veya müsteşarlıktan sukutu dahi mutazammındır.”
--------------------------------------------------------------------------------
Madde 51- İdare davalarına
bakmak ve idare uyuşmazlıklarını çözmek, Hükumetçe hazırlanarak
kendine verilecek kanun tasarıları ve imtiyaz sözleşme ve
şartlaşmaları üzerine düşünüşünü bildirmek, gerek kendi özel kanunu
ve gerek başka kanunlarla gösterilen görevleri yapmak üzere bir
Danıştay kurulur. Danıştay başkanları ve üyeleri, daha önce önemli
görevlerde bulunmuş, uzmanlıkları, bilgileri ve görgüleriyle
belirgin kimseler arasından Büyük Millet Meclisince seçilir.
Madde 52- Bakanlar kurulu,
kanunların uygulanışlarını göstermek yahut kanunun emrettiği işleri
belirtmek üzere içinde yeni hükümler bulunmamak ve Danıştayın
incelemesinden geçirilmek şartıyle tüzükler çıkarır.
Tüzükler Cumhurbaşkanının imzası ve ilaniyle yürürlüğe girer.
Tüzüklerin kanunlara aykırılığı ileri sürüldükte bunun çözüm yeri
Türkiye Büyük Millet Meclisidir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Yargı Erki
Madde 53- Mahkemelerin kuruluşu,
görev ve yetkileri kanunla gösterilir.
Madde 54- Yargıçlar, bütün
davaların görülmesinde ve hükmünde bağımsızdırlar ve bu işlerine
hiçbir türlü karışılamaz. Ancak kanun hükmüne bağlıdırlar.
Mahkemelerin kararlarını Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Bakanlar
Kurulu hiçbir türlü değiştiremezler, başkalayamazlar,
geciktiremezler ve hükümlerinin yerine getirilmesine engel
olamazlar.
Madde 55- Yargıçlar, kanunda
gösterilen usuller ve haller dışında görevlerinden çıkarılamazlar.
Madde 56- Yargıçların
nitelikleri, hakları, görevleri, aylık ve ödenekleri, nasıl tayin
olunacakları ve görevlerinden nasıl çıkarılacakları özel kanunla
gösterilir.
Madde 57- Yargıçlar, kanunla
gösterilenlerden başka genel veya özel hiçbir görev alamazlar.
Madde 58- Mahkemelerde
yargılamalar herkese açıktır.
Yalnız yargılama usulü kanunları gereğince bir yargılamanın kapalı
olmasına mahkeme karar verebilir.
Madde 59- Herkes mahkeme önünde
haklarını korumak için gerekli gördüğü yasalı araçları kullanmakta
serbesttir.
Madde 60- Hiçbir mahkeme görev
ve yetkisi içindeki davalara bakmazlık edemez. Görev ve yetki
dışında olan davalar ancak bir kararla reddolunur.
Yücedivan
Madde 61- Bakanları, Danıştay ve
Yargıtay başkanları ve üyelerini ve Cumhuriyet Başsavcısını
görevlerinden doğacak işlerden dolayı yargılamak için Yücedivan
kurulur. (*)
Madde 62- Yücedivan üyeliği
için, on biri Yargıtay, onu Danıştay başkanları ve üyeleri arasından
ve kendi Genelkurulları tarafından gerekli görüldükte gizli oyla,
yirmi bir kişi seçilir.
Bunlar gizli oy ve salt çoğunlukla içlerinden birini Başkan ve
birini Başkan vekili seçerler.
Madde 63- Yücedivan bir Başkan
ve on dört üye ile kurulur ve kararlarını salt çoğunlukla verir.
Geri kalan altı kişi gerektiğinde kurulun eksiğini tamamlamak için
yedek üye durumundadır.
Bu yedek üyeleri, üçü Yargıtay, üçü Danıştay'dan seçilmiş üyeler
arasında olmak üzere adçekme ile ayrılır.
Başkanlığa ve başkan vekilliğine seçilenler bu adçekmeye girmezler.
Madde 64- Yücedivanın savcılık
görevi, Başsavcılık tarafından görülür.
Madde 65- Yücedivanın kararları
kesindir.
Madde 66- Yücedivan kanunlara
göre yargılar ve hüküm verir.
Madde 67- Yücedivan gerekli
görüldüğünde Türkiye Büyük Millet Meclisi karariyle kurulur.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Türklerin Kamu Hakları
Madde 68- Her Türk hür doğar,
hür yaşar. Hürriyet, başkasına zarar vermiyecek her şeyi
yapabilmektir.
Tabii haklardan olan hürriyetin herkes için sınırı, başkalarının
hürriyeti sınırıdır. Bu sınırı ancak kanun çizer.
Madde 69- Türkler kanun
karşısında eşittirler ve ayrıksız kanuna uymak ödevindedirler. Her
türlü grup, sınıf, aile ve kişi ayrıcalıkları kaldırılmıştır ve
yasaktır.
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“Vazifelerinden münbais hususatta İcra Vekilleriyle Şurayı Devlet ve
Mahkemei Temyiz rüesa ve azasını ve Başmüddeiumumiyi muhakeme etmek
üzere bir (Divanı Âli) teşkil edilir.”
Maddenin 3155 sayılı kanunla değişik şekli:
“Vazifelerinden münbais hususatta İcra Vekilleri ve siyasi
müsteşarları ve Şurayı Devlet ve Temyiz Mahkemesi rüesası ve azasını
ve Cumhuriyet Başmüddeimumisini muhakeme etmek üzere bir (Divanı
Ali) teşkil edilir.”
-------------------------------------------------------------------------------
Madde 70- Kişi dokunulmazlığı,
vicdan, düşünme, söz, yayım, yolculuk, bağıt, çalışma, mülkedinme,
malını ve hakkını kullanma, toplanma, dernek kurma, ortaklık kurma
hakları ve hürriyetleri Türklerin tabii haklarındandır.
Madde 71- Cana, mala, ırza,
konuta hiçbir türlü dokunulamaz.
Madde 72- Kanunda yazılı hal ve
şekillerden başka türlü hiçbir kimse yakalanamaz ve tutulmaz.
Madde 73- İşkence, eziyet,
zoralım ve angarya yasaktır.
Madde 74- Kamu faydasına gerekli
olduğu usulüne göre anlaşılmadıkça ve özel kanunları gereğince değer
pahası peşin verilmedikçe hiç kimsenin malı ve mülkü
kamulaştırılamaz.
Çiftçiyi toprak sahibi kılmak ve ormanları devletleştirmek için
alınacak toprak ve ormanların kamulaştırma karşılığı ve bu
karşılıkların ödenişi özel kanunlarla gösterilir.
Olağanüstü hallerde kanuna göre yükletilecek para ve mal ve çalışma
ödevleri dışında hiçbir kimse başka hiçbir şey yapmaya ve vermeye
zorlanamaz. (*)
Madde 75- Hiçbir kimse felsefi
inanından, din ve mezhebinden dolayı kınanamaz. Güvenliğe ve edep
törelerine ve kanunlar hükümlerine aykırı bulunmamak üzere her türlü
din törenleri serbesttir. (**)
Madde 76- Kanunda yazılı usul ve
haller dışında kimsenin konutuna girilemez ve üstü aranamaz.
Madde 77- Basın, kanun
çerçevesinde serbesttir ve yayımından önce denetlenemez, yoklanamaz.
Madde 78- Seferberlik ve
sıkıyönetim hallerinin veyahut salgın hastalıklardan dolayı kanun
gereğine alınacak tedbirlerin gerektirdiği kısıntıların dışında
yolculuk hiçbir kayıt altına alınamaz.
Madde 79- Bağıtların,
çalışmaların, mülkedinme ve hak ve mal kullanmanın, toplanmaların,
derneklerin ve ortaklıkların serbestlik sınırı kanunlarla çizilir.
Madde 80- Hükûmetin gözetimi ve denetlemesi altında ve kanun
çerçevesinde her türlü öğretim serbesttir.
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“Menafii umumiye için lüzumu usulen tahakkuk etmedikçe ve kanunu
mahsus mucibince değer pahası peşin verilmedikçe hiçbir kimsenin
malı istimval ve mülkü istimlak olunamaz.
Fevkalade ahvalde kanun mucibince tahmil olunacak nakdi, ayni ve
sayu amele müteallık mükellefiyetler müstesna olmak üzere hiçbir
kimse hiçbir fedakarlığa icbar edilemez.”
(**) Maddenin ilk şekli:
“Hiçbir kimse mensup olduğu, din, mezhep, tarikat ve felsefi
içtihadından dolayı muaheze edilemez. Asayiş, adabı muaşereti
umumiye ve kavanine mugayir olmamak üzere her türlü ayinler
serbesttir.”
--------------------------------------------------------------------------------
Madde 81- Postalara verilen
kağıtlar, mektuplar ve her türlü emanetler yetkili sorgu yargıcı
veya yetkili mahkeme kararı olmadıkça açılamaz ve telgraf ve
telefonla haberleşmenin gizliliği bozulamaz.
Madde 82- Türkler gerek
kendileri, gerek kamu ile ilgili olarak kanunlara ve tüzüklere
aykırı gördükleri hallerde yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet
Meclisine tek başlarına veya toplu olarak haber verebilir ve
şikayette bulunabilirler. Haber veya şikayeti alan makam kişi ile
ilgili başvurmaların sonucunu dilekçiye yazılı olarak bildirmek
ödevindedir.
Madde 83- Hiç kimse kanunca
bağlı olduğu mahkemeden başka bir mahkemeye verilemez ve yollanamaz.
Madde 84- Vergi, Devletin genel
giderleri için, halkın pay vermesi demektir.
Bu esaslara aykırı olarak gerçek veya tüzel kişiler tarafından veya
onlar adına resimler, ondalık alınması ve başka yüklemeler yapılması
yasaktır.
Madde 85- Vergiler ancak kanunla
salınır ve alınır.
Devletçe, illerin özel idarelerince ve belediyelerce alınagelmekte
olan resimler ve yüklemeler, kanunları yapılıncaya kadar alınabilir.
Madde 86- Harb halinde veya
harbi gerektirecek bir durum baş gösterdikte veya ayaklanma
olduğunda yahut vatan ve Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir
kalkışma olduğunu gösterir kesin belirtiler görüldükte Bakanlar
Kurulu, süresi bir ayı aşmamak üzere yurdun bir kesiminde veya her
yerinde sıkıyönetim ilan edebilir ve bunu hemen Meclisin onamasına
sunar. Meclis sıkıyönetim süresini, gerekirse uzatabilir veya
kısaltabilir. Meclis toplanık değilse hemen toplanmaya çağrılır.
Sıkıyönetim süresi ancak Meclisin karariyle uzatılabilir.
Sıkıyönetim, kişi ve konut dokunulmazlığının, basın, gönderişme,
dernek, ortaklık hürriyetlerinin geçici olarak kayıtlanması veya
durdurulması demektir.
Sıkıyönetim bölgesiyle bu bölgede hangi hükümlerin uygulanacağı ve
işlemlerin nasıl yürütüleceği harb halinde de dokunulmazlığın ve
diğer hürriyetlerin nasıl kayıtlanabileceği veya durdurulacağı
kanunla gösterilir.
Madde 87- Kadın, erkek bütün
Türkler ilk öğretimden geçmek ödevindedirler. İlk öğretim Devlet
okullarında parasızdır.
Madde 88- Türkiye'de din ve ırk
ayırdedilmeksizin vatandaşlık bakımından herkese “Türk” denir.
Türkiye'de veya Türkiye dışında bir Türk babadan gelen yahut
Türkiye'de yerleşmiş bir yabancı babadan Türkiye'de dünyaya gelipte
memleket içinde oturan ve erginlik yaşına vardığında resmi olarak
Türk vatandaşlığını isteyen yahut Vatandaşlık Kanunu gereğince
Türklüğe kabul olunan herkes Türktür.
Türklük sıfatının kaybı kanunda yazılı hallerde olur.
ALTINCI BÖLÜM
Türlü Maddeler
İller
Madde 89- Türkiye, coğrafya
durumu ve ekonomi ilişkileri bakımından illere, iller ilçelere,
ilçeler bucaklara bölünmüştür ve bucaklar da kasaba ve köylerden
meydana gelir.
Madde 90- İllerle şehir, kasaba
ve köyler tüzelkişilik sahibidirler.
Madde 91- İllerin işleri, yetki
genişliği ve görev ayrımı esaslarına göre idare olunur.
Memurlar
Madde 92- Siyasi hakları olan
her Türkün, yeterliğine ve hakedişine göre, Devlet memuru olmak
hakkıdır.
Madde 93- Bütün memurların
nitelikleri, hakları, görevleri, aylık ve ödenekleri, göreve
alınmaları ve görevden çıkarılmaları, yükselme ve ilerlemeleri özel
kanunla gösterilir.
Madde 94- Kanuna aykırı işlerde
üstün emrine uymuş olmak memuru sorumdan kurtarmaz.
Maliye İşleri
Madde 95- Bütçe Kanunu tasarısı
ve buna bağlı bütçeler ve cetvellerle katma bütçeler Meclise bütçe
yılı başından en az üç ay önce sunulur. (*)
Madde 96- Devlete malları bütçe
dışı harcanamaz.
Madde 97- Bütçe Kanununun
geçerliği bir yıldır.
Madde 98- Kesinhesap kanunu,
ilişkin olduğu yıl bütçesinin hesap dönemi içinde elde edilen
gelirle gene o yılki ödemelerin gerçekleşmiş tutarını gösterir
kanundur. Bunun şekli ve bölümleri Bütçe Kanunu ile tam karşılıklı
olacaktır.
Madde 99- Her yılın kesin hesap
kanunu tasarısı o yılın sonundan başlıyarak en geç ikinci yıl Kasım
ayı başına kadar Büyük Millet Meclisine sunulur.
Madde 100- Büyük Millet
Meclisine bağlı ve Devletin gelirlerini ve giderlerini özel kanuna
göre denetlemekle görevli bir Sayıştay kurulur.
Madde 101- Sayıştay, genel
uygunluk bildirimini ilişkin olduğu kesin hesap kanununun maliyece
Büyük Millet Meclisine verilmesi tarihinden başlıyarak en geç altı
ay içinde Meclise sunar.
Anayasanın Dayanakları
Madde 102- Anayasada değişiklik
yapılması aşağıdaki şartlara bağlıdır:
Değişiklik teklifinin Meclis tam üyesinin en az üçte biri tarafından
imzalanması şarttır.
Değişiklikler ancak tam sayısının üçte iki oy çokluğu ile kabul
edilebilir.
Bu kanunun, Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki birinci
maddesinde değişiklik ve başkalama yapılması hiçbir türlü teklif
dahi edilemez.
--------------------------------------------------------------------------------
(*) Maddenin ilk şekli:
“Muvazenei Umumiye Kanunu müteallik olduğu senei maliyenin duhulünde
mevkii icraya konulabilmek için layihası ve merbutu bütçeler ve
cetveller nihayet Teşrinisani iptidasında Meclise takdim olunur.”
--------------------------------------------------------------------------------
Madde 103- Anayasanın hiçbir
maddesi hiçbir sebep ve bahane ile savsanamaz ve işlerlikten
alakonamaz. Hiçbir kanun Anayasaya aykırı olamaz.
Madde 104- 20 Nisan 1340 tarih
ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu yerine manâ ve kavramda bir
değişiklik yapılmaksızın Türkçeleştirilmiş olan bu kanun
konulmuştur.
Madde 105- Bu kanun yayım
tarihinde yürürlüğe girer.
--------------------------------------------------------------------------------
NOT
Anayasa'da 5 kez değişiklik yapılmıştır:
1. 1222 sayılı ve 10/4/1928 günlü kanun (R.G. 14/4/1928-863; 3. T.
Düstur, Cilt 9)
2. 1893 sayılı ve 10/12/1931 günlü kanun (R.G. 15/12/1931-1976; 3.
T. Düstur, Cilt 13)
3. 2599 sayılı ve 5/12/1934 günlü kanun (R.G. 11/12/1934-2877; 3. T.
Düstur, Cilt 16)
4. 3115 sayılı ve 5/2/1937 günlü kanun (R.G. 13/2/1937-3533; 3. T.
Düstur, Cilt 18)
5. 3272 sayılı ve 29/11/1937 günlü kanun (R.G. 1/12/1937-3773; 3. T.
Düstur, Cilt 19)
--------------------------------------------------------------------------------
|
